Grodziska – (Hill Forts)
Pierwszymi obronnymi budowlami na terenach dzisiejszej Szkocji były drewniane forty umieszczane na wierzchołkach wzgórz. Otoczone ziemnymi wałami, a czasem nawet kamiennym murem, często z dodatkową drewnianą palisadą chroniły szczyt wzgórza na którym ulokowana była cała osada lub pojedyncze domostwo. Najwcześniejsze z nich powstały jeszcze w epoce neolitycznej i pozostały w użyciu do roku około 500 p.n.e. Niektóre z nich używane były jednak wyjątkowo nawet do czasów Średniowiecza.

Brochs i Duns
Używane były od roku około 100 p.n.e. Kilka z nich było zamieszkanych nawet w XVII wieku.

  - Brochs
Nazwa „Broch” wywodzi się z staronordyjskiego wyrazu Borg, który oznaczał twierdzę. Były to okrągłe, kamienne wieże o średnicy od 5 do 15 m. Posiadały podwójną warstwę muru (do 3m. grubości) przedzieloną wąską galerią. Obie warstwy muru łączono położonymi w poprzek kamiennymi płytami. Wejście do wieży było wyjątkowo małe i przeznaczone faktycznie tylko dla jednej osoby. Obronę tego newralgicznego punktu wieży wzmacniała dodatkowo wewnętrzna komnata strażnicza. Wokół budowli umieszczanych było także kilka innych budowli. Wszystkie zaś otoczone były zarówno fosami, jak i wałami ziemnymi. Brochy ulokowane były najczęściej na Orkadach, Szetlandach, Hebrydach Wewnętrznych i na północy Gór Kaledońskich. Kilka z nich wybudowano jednak i w innych rejonach m.in. w Lothian i Dumfries and Galloway.

  - Duns
Duns w swej budowie były zbliżone do Brochs. Były jednak od nich mniejsze i budowane raczej na nieregularnym planie. Podobnie do Broch posiadały podwójne mury z pustą przestrzenią pomiędzy nimi, którą można było zaadoptować na galerie lub nawet niewielkie sypialnie. Duns otoczone były najczęściej pionowym, kamienno – drewnianym wałem. Ich rozmiary wahały się od niewielkiej siedziby rodzinnej do nawet potężnego fortu.

Obecnie na podstawie kilku niekompletnych budowli tego typu trudno jasno określić dokładne różnice w budowie Brochs i Duns. Nie jest też pewnym w jakim celu były budowane. Najczęściej przyjmuje się, że służyły one dla ochrony przed atakami z morza (np. przed rzymskimi galerami) oraz jako schronienie dla okolicznej ludności. W spokojnych czasach budynki te mogły być używane do celów gospodarczych lub do obserwacji morza. Wydaje się, że stanowiły też pewien system komunikacji, jako że wiele z nich budowano w niewielkiej od siebie odległości, co oczywiście ułatwiało przekazywanie wiadomości o ewentualnym zagrożeniu.

Gródki stożkowate – (Motte and Bailey Castle)
W XII wieku wraz z nadejściem ustroju feudalnego pojawiły się na tutejszych terenach budowle obronne nowego typu. Twierdze te (najczęściej okrągłe, choć zdarzały się i lokowane na planie prostokąta) otoczone były ziemnym kopcem, drewnianą palisadą i często dodatkowo wzmocnione fosą. Na ich lokalizacje wybierano przeważnie miejsca naturalnie obronne, czyli wąwozy, cyple, strome klify czy międzyrzecza. Głównym elementem tego rodzaju twierdzy była drewniana wieża, wokół której umieszczano i inne budynki: kaplicę, kuchnię, piekarnię czy stajnię. Częstym elementem obiektu był też drewniany most poprowadzony nad fosą. Grody tego typu budowane były przede wszystkim w krainach: Clydesdale, Galloway i Grampian. Kilka z nich ulokowano też w centralnej Szkocji, w Lothians czy nawet północno – zachodniej części Highlands. Większość z nich była zaś dziełem króla Anglii – Edwarda I dla kontroli podbitej w trakcie tzw. I Wojny o Niepodległość Szkocji. Zamki te zostały w większości przypadków zastąpione następnie kamiennymi odpowiednikami.

Zamki kamienne z dziedzińcem zamkniętym – (Stone Castle of Enclosure or Enceinte)
Głównym powodem odstąpienia od użycia drewna na rzecz kamienia przy budowie warownych twierdz w Szkocji była jego powszechna dostępność jak i bez porównania większa odporność na zniszczenie. Pojedyncze egzemplarze zamków z dziedzińcem zamkniętym zostały wybudowane w Szkocji już w XI lub XII wieku. W znakomitej większości jednak pojawiły się w użyciu w XIII wieku. Najprostszą ich formą była drewniana (już sporadycznie) lub kamienna wieża mieszkalno – obronna otoczona kamiennym murem kurtynowym. Wejście do wieży znajdowało się przeważnie na pierwszym piętrze budowli i prowadziło przez łatwą do usunięcia w razie zagrożenia drabinę lub drewniane schody. Cała twierdza dodatkowo otoczona była z zewnątrz fosą lub szańcami. Od XIII wieku zamki te stawały się coraz większe i potężniejsze. Obok głównych wież wokół dziedzińca zaczęto lokować także: kuchnie, browary, piekarnie, stajnie czy magazyny. Często do kurtynowego muru dodawano także wzmacniające obronność całego kompleksu narożne wieże. Szczyt muru opatrzony licznymi szczelinowymi otworami strzelniczymi zwykle był zwieńczony blankami, hurdycjami lub machikułami. Najsłabszym elementem warowni było główne wejście, dlatego też szczególnie je starano się dodatkowo wzmocnić. W tym celu wznoszone były między innymi budynki bramne, montowane solidne brony, żelazne okucia, zasuwy czy zapadnie. XIV-wieczne szkockie zamki z dziedzińcem zamkniętym, takie jak Caerlaverock czy Bothwell posiadały jeszcze potężniejsze wieże mieszkalno – obronne odseparowane od reszty budynków zamkowych. Wciąż w użyciu pozostawały też budynki bramne i potężne mury z narożnymi wieżami obronnymi. Do dnia dzisiejszego zachowało się wciąż kilka ciekawych egzemplarzy tych twierdz. Niektóre z nich są nawet wciąż zamieszkiwane. Jednak wiele z nich zostało niestety zniszczonych przez samych Szkotów w trakcie Wojen o Niepodległość, w obawie przed dostaniem się w ręce angielskie.

Stołpy, Donżony, Zamki wieżowe – (Simple Keeps) 
Na przełomie XIV i XV wieku na terenach szkockich przeważały tzw. stołpy. Były to wolno stojące kamienne wieże, osadzone najczęściej na planie kwadratu lub prostokąta. Stanowiły one najsilniejszy, a jednocześnie ostateczny punkt obrony. Wieże tego typu sięgały przynajmniej 3 pięter, zakończonych drewnianym poddaszem. Ich rozmiar była zwykle zależny od majętności fundatora. Mury wieży były najczęściej na tyle grube, że mogły zawierać użyteczne wnęki lub nawet całe sypialnie. Ich grubość dochodziła nawet do 5 metrów. Piwnica i pierwsze piętro zwykle wykonane były w całości z kamienia, co miało tylko wzmocnić obronność budowli oraz w przypadku umieszczenia na parterze kuchni także zniwelować możliwość przedostania się ognia na wyższe piętra. Piwnica z ulokowaną w niej spiżarnią była często połączona z pierwszym piętrem bardzo wąskimi schodami. Na pierwszym piętrze w większości przypadków znajdował się hall, główna sala budowli. Wyższe piętra już z drewnianymi podłogami były przeznaczone zazwyczaj do prywatnego użytku lorda i jego rodziny. Na poddaszu natomiast często umieszczano służbę lub w momencie zagrożenia organizowano tam tymczasowe kwatery wojskowe. Charakterystyczną cechą stołpów było niewielkie wejście, ulokowane na pierwszym piętrze budowli. Prowadziły do nich drewniane schody, dające się łatwo usunąć w razie zagrożenia. Schody wewnętrzne były już zwykle kamienne. Dach wieży pokryty był kamiennym gontem, który dość skutecznie chronił budynek w przypadku ataku z użyciem ognia. Wokół twierdzy w obrębie dziedzińca ulokowane były także: kuchnia, stajnia, kaplica czy browar. Całość warowni dopełniał kurtynowy mur oraz często fosa z przerzuconym nad nią drewnianym mostem.

Pałace Królewskie – (Royal Palaces)
Królewskie pałace na terenach Szkocji pojawiły się głównie w XV i XVI wieku dzięki staraniom dynastii Stuartów. Były budowane całkowicie od podstaw w duchu nowego stylu renesansowego lub po prostu gruntownie przebudowywano wcześniejsze twierdze. Ich charakterystyczną cechą były liczne ozdobne ornamenty, powiększone okna oraz liczne klasyczne i religijne rzeźby. Pałace w odróżnieniu od wcześniejszych zamków pozwalały na znacznie większy komfort zamieszkania. Jednocześnie ich cechy obronne ulegały zmniejszeniu.

Wieże mieszkalne – (Tower Houses)
Wieże mieszkalne pojawiły się głównie w XVI wieku. W roku 1533 Aktem Parlamentu każdy właściciel ziemski, którego posiadłość wyceniano na powyżej 100 funtów był zobowiązany do budowy zamku do obrony swojej posiadłości. Chociaż nie istnieje czytelny podział, wieże mieszkalne ewidentnie stanowiły ewolucję stołpów. Ściany tego typu wież stawały się znacznie cieńsze, przeniesiono także z pierwszego piętra na parter główne wejście. Kamienny parapet wieńczący szczyt wieży był wysunięty poza lico muru, co dawało możliwość w przypadku ataku na łatwiejsze zrzucanie z góry pocisków na agresorów. Rogi blanek były najczęściej otwarte i zaokrąglone. Kończące się na szczycie wieży, najczęściej spiralne schody chronione były u swej podstawy z niewielkiej komnaty strażniczej. Szczelinowe otwory strzelnicze przeznaczone pod użytek klasycznej broni (łuków, kusz) zostały zastąpione ambrazurami (otworami strzelniczymi pod użytek pistoletów lub dział). Ściany wieży były najczęściej tynkowane lub jedynie pokryte wapnem celem zabezpieczenia przed niekorzystną szkocką pogodą. Wraz z Reformacją i konfiskatą kościelnego mienia poważnie wzbogaceni protestanccy lordowie niejednokrotnie decydowali się na budowę bardziej komfortowych, niż obronnych wież mieszkalnych. Wiele z nich powstało w północno – zachodniej części Szkocji, pasie centralnym, a także w rejonach Borders oraz Dumfries & Galloway. Budowle tego typu zwykle posiadały pionową strukturę i po jednym pokoju na każdym z pięter. Często z motywów dekoracyjnych dodawano do nich także kolejne skrzydła i wieżyczki.

Wieże mieszkalne położone na planie litery „L” – (L – plan Tower Houses)
Pojawiły się w Szkocji od połowy XVI wieku. Poprzez dodanie wieży schodowej do głównego bloku stanowiły w zasadzie późniejszą modyfikację „zwykłych” wież mieszkalnych. Spiralne schody prowadzące od głównego wejścia najczęściej kończyły się na pierwszym piętrze budowli. Na wyższe piętra prowadziły spiralne schody umiejscowione w przeważnie wąskiej wieżyczce wspartej na konsolach i wysuniętej poza lico muru. Boczne skrzydło zamku mieściło dodatkowe komnaty. Charakter obronny wieży stał się w tym okresie mniej niezbędny. Mimo to duże okna wciąż chronione były przez często ozdobne kraty. W użytku pozostały także otwory strzelnicze, choć nierzadko były opatrzone ozdobnymi ornamentami. Otwarte rogi blanek zostały zastąpione bartyzanami ze szpiczastymi dachami. Pojawiły się też liczne zdobienia, między innymi panele heraldyczne, pokryte inskrypcjami nadproża, temperowe malowidła czy wymyślne gipsowe zdobienia wewnętrznych ścian. Inspiracje do nich były przeważnie czerpane z stylów francuskiego i włoskiego. Wokół dziedzińca wieży wciąż lokowano zarówno budynki gospodarcze, jak przeznaczone na dodatkową akomodację. Popularne w tym okresie stały się także otoczone kamiennym murem ogrody, sady i parki. Na parterze wieży umieszczone były wykonane w całości z kamienia kuchnie, spiżarnie – w tym jedna przeznaczona na wino z której na powyższy hall prowadziły bezpośrednie wąskie schody. Ponad hallem ulokowane były prywatne komnaty lorda. Szczyt wieży wieńczyło poddasze. Budowle tego typu są wciąż w użyciu w Szkocji.

Wieże mieszkalne położone na planie litery „Z” – (Z – plan Tower Houses) 
Budowle tego typu stanowiły elegancką wariację wież budowanych na planie litery „L”. Pojawiły się w Szkocji pod koniec XVI wieku. Zawierały główny blok z położonymi na przekątnych rogach dwoma mniejszymi wieżami. Jedna z nich przeważnie mieściła klatkę schodową, podczas gdy druga przeznaczona była na dodatkowe komnaty. Często spotykane są i inne kombinacje tego stylu: wieże położone na planie litery „E” czy „U”.

Forty, Baraki, Bastiony artyleryjskie – (Forts, Barracks, Artillery Bastions)
Najwcześniejsze w Szkocji forty (zwane też cytadelami) wybudowane zostały głównie przez Oliviera Cromwella w latach 50 XVII wieku w miastach Aberdeen, Ayr, Inverlochy (Fort William), Leith i Perth. Do dnia dzisiejszego zachowały się tylko ich niewielkie fragmenty. Kolejne budowle tego typu powstały za sprawą hanoverskiego rządu przy okazji obu powstań jakobickich. Wymienić można tu między innymi Fort George, Fort William czy Fort Augustus. Także w tym okresie powstały baraki wojskowe z których najsłynniesze są Ruthven Barracks i Bernera Barracks. Bastiony artyleryjskie budowane były przeważnie wokół starszych twierdz. Ciekawe egzemplarze zachowały się na zamkach Breamar czy Corgarff. Zamki te stanowiły bazy wypadowe w kampaniach przeciwko nielegalnym destylarniom whisky pod koniec XVIII wieku.

Ufortyfikowane dwory, Pałace, tzw. Sztuczne zamki – (Castellated Mansion Houses)
Nawet przed ostatnią bitwą na brytyjskiej ziemi pod Culloden w roku 1746 kwestie obronne w nowo budowanych domach zeszły na dalszy plan. W połowie XVIII wieku większość tych budynków tworzona była w stylach klasycznym, palladiańskim czy symetrialnym. Głównymi propagatorami tych architektonicznych nowinek w Szkocji była rodzina Adam – William oraz jego synowie Robert, John i James. W tym okresie także wiele starych zamków została porzuconych z uwagi na brak wygody, niemodny styl, ale także ze względu na niejednokrotnie łączące się z nimi krwawe historie. W XIX wieku baronialne dwory zaadoptowały wiele elementów z dawnych zamków takie jak wieże, bartyzany czy machikuły, lecz już raczej z powodów ozdobnych. Wiele z powstałych w tym czasie budowli nazywa się też zamkami, choć de facto nie posiadają elementów obronnych. Zanotowano wtedy także liczne powroty do dawnych twierdz. Były one już jednak adoptowane do użycia wedle ówczesnych standardów. Przebudowywane przez takich architektów jak William Burn, James Gillespie i David Bryce w XIX wieku czy Robert Lorimer w XX po części do dziś służą jako hotele czy szkoły. Wiele z nich pozostaje też w rękach oryginalnych rodzin.